Strona wykorzystuje pliki cookies, jeśli wyrażasz zgodę na używanie cookies, zostaną one zapisane w pamięci twojej przeglądarki.
W przypadku nie wyrażenia zgody nie jesteśmy w stanie zagwarantować pełnej funkcjonalności strony!
  • Kościół pw. NMP Matki Kościoła i św. Jakuba w Brzesku

Księgi metrykalne

Księgi metrykalne zostały zaprowadzone w Kościele Rzymskokatolickim w drugiej połowie XVI wieku na polecenie Soboru Trydenckiego (1545 - 1563). Z chwilą recepcji w Polsce w 1577 roku prawa trydenckiego zjawiły się na plebaniach kancelarie, rejestrujące w księgach działalność administracyjno - duszpasterską plebanów i wikariuszy. Z nakazu soboru trydenckiego zaczęli plebani prowadzić księgi ochrzczonych (Libri baptisatorum), księgi zaślubionych (Libri copulatorum), księgi zmarłych (Libri mortuorum) a niebawem i księgi ogłaszanych zapowiedzi przedślubnych (Libri bannorum).
Przed rozbiorami prowadzono księgi metrykalne bez jednolitego systemu i bardzo pobieżnie. Dopiero państwo zaborcze, które uczyniły plebanów urzędnikami stanu cywilnego, wprowadziły jednolity system ich prowadzenia, inny w Galicji, inny w zaborze pruskim i inny, najbardziej rozwlekły w zaborze rosyjskim. Najbardziej przejrzysty, bo oparty na szczegółowym kwestionariuszu, był austriacki sposób prowadzenia ksiąg metrykalnych.
W przypadku XIX - wiecznych ksiąg rejestrujących urodzenia i chrzty znajdujące się w archiwum parafialnym w Brzesku, wpisywano następujące dane:

Rok urodzenia
Dzień i miesiąc urodzenia
Dzień i miesiąc chrztu
Imię lub imiona
Dane ojca dziecka:
- imię i nazwisko
- zawód lub stan
- imię i nazwisko jego ojca
- imię i nazwisko rodowe jego matki
Dane matki dziecka:
- imię i nazwisko rodowe
- imię i nazwisko jej ojca
- imię i nazwisko rodowe jej matki
Dane rodziców chrzestnych:
- imię i nazwisko
- zawód lub stan
Dane personalne kobiety przyjmującej poród lub lekarza, jeżeli poród nastąpił w szpitalu
Dane personalne księdza udzielającego chrztu.

Przeglądając księgi metrykalne w archiwum parafialnym w Brzesku można czasem odnaleźć nazwiska nauczycieli. Dziś mogą szokować albo wręcz bawić okoliczności pojawienia się tych postaci w archiwaliach. Otóż istniał w dawnych wiekach zwyczaj, a może przesąd, że biedny chrzestny przyniesie dziecku szczęście. A właśnie nauczycieli uważano za biednych, więc często ich proszono jako chrzestnych i wtedy w metryce po nazwisku notowano rector schole - kierownik szkoły lub cantor - jako nauczyciel śpiewu, albo też klecha - jako pomocnik nauczyciela.
Obok wspomnianych już nauczycieli, proszono także dość często organistów. Chrzest w dawnych wiekach, jak potwierdzają to księgi metrykalne parafii Brzeska, odbywał się zwykle w następnym dniu po urodzeniu, ze względu na niebezpieczeństwo śmierci noworodka. Chrzczono więc w kościele parafialnym w każdym dniu tygodnia. U bogatszej szlachty panował zwyczaj, że noworodka chrzczono najpierw w pałacu z "wody", a dopiero po kilku tygodniach uzupełniano ceremonie w kościele, kiedy mogli się zjechać chrzestni i zaproszeni goście z odległych nawet stron. W księdze chrztów notowano wtedy nie tylko nazwiska chrzestnych, ale także dwie pary asysty i to z tytułami oraz z zaznaczeniem sprawowanych urzędów.
W aktach zgonu poza danymi zmarłego, podawane były dane owdowiałego małżonka lub małżonki oraz sporadycznie imiona osieroconych dzieci. Konsekwentnie wpisywano do treści aktu przyczynę zgonu. Podstawą sporządzenia aktu przez duchownego było zgłoszenie zgonu wystawione przez szpital lub uprawnionego lekarza. W małych ośrodkach miejskich lub na wsiach formalnym dokumentem był protokół sporządzany przez tzw. oglądacza zwłok. Od ostatniego ćwierćwiecza XVIII wieku wprowadzono do akt zgonów zapisy o przyczynie śmierci. Informacje były podawane przez krewnych zmarłego, a nie przez lekarza, czy inną kompetentną osobę, stąd ich wiarygodność nie może być duża. Jednakże dzięki tym zapisom można się zorientować, jaka była wówczas w społeczeństwie polskim znajomość chorób i interpretacji powodów zgonów. Np. w Brzesku, jako przyczyna śmierci były wymieniane następujące choroby: In hydrope (na skutek wypuchliny), vulgo chrosty, ordinaria, consveta, angina, cholera, zapalenie płuc, gruźlica, zapalenie kiszek, suchoty, nieżyt jelit. Często nie podawano przyczyny, lecz tylko informację, ze śmierć była "nagła", lub "ze starości". Ważne jest to, że osoby prowadzące akta parafialne dysponowały jednak powszechną wiedzą medyczną lub przynajmniej znajomością terminologii chorób.
Zrozumiałe jest, że epidemie dżumy i cholery występowały częściej w dużych skupiskach ludzkich, w dużych miastach, niż w wioskach i małych miasteczkach. Istnieją zapisy w księgach metrykalnych, pochodzące z I połowy XIX wieku świadczące o występowaniu zarazy na terenie parafii brzeskiej. Na przykład w roku 1831 na "cholerę" w tejże parafii zmarło 158 osób.
W treści aktu małżeństwa, poza podstawowymi danymi personalnymi młodożeńców, umieszczano informację na temat parafii, które wystawiły stronom odpisy aktów urodzenia. Gdy kobieta zawierająca związek była niepełnoletnia (nie ukończyła 21 roku życia), zgodę na zawarcie małżeństwa musiał wyrazić jej ojciec. Jego oświadczenie było umieszczane na spodzie formularza aktu, na przykład:

"Ja Ojciec małoletniej córki zezwalam na śluby małżeńskie z Michałem Wyczesany, które w przytomności mojej przy wyżej uproszonych świadkach zawarte zostały, na co się nieumiejąc pisać przez znak krzyża x podpisuję."

Jan Szydłowski xxx.

W księgach małżeństw zachowały się także nieliczne protokoły badań przedślubnych, które sporządzali proboszczowie, gdy strony podjęły decyzję o zawarciu związku. Były dokumentami potwierdzającymi stan braku formalnych przeszkód do zawarcia małżeństwa. Zawarcie związku poprzedzone było trzykrotnym publicznym ogłoszeniem zamiaru zawarcia małżeństwa, czyli zapowiedziami.

Ks. mgr Stanisław Tokarski
archiwista

Bibliografia

Źródła archiwalne:
Liber Narorum, Brzesko. T. 3, 1826 - 1839. Sygn. Dział III a - T.3
Liber Mortuorum Słotwina T. 2, 1826 - 1861, s. 31. Sygn. Dział III h - T. 2
Liber Mortuorum Brzezowiec T. 1, 1826 - 1883, s. 37. Sygn. Dział III i - T. 1
Liber Mortuorum Brzesko T. 4, 1859 - 1953, s. 11. Sygn. Dział III g - T. 4
Kartka śmierci Marcela Dybas, wystawiona przez oglądacza zwłok z dnia 8 IV 1870 Brzesko,
w: Karty zgonu - Brzesko
Liber Mortuorum Słotwina T. 2, 1826 - 1861, s. 3, 33. Sygn. Dział III h - T. 2
Liber Mortuorum Brzezowiec T. 1, 1826 - 1883, s. 3, 17,41. Sygn. Dział III i - T. 1
Liber Mortuorum Brzesko T. 4, 1859 - 1953, s. 7, 47, 81, 99, 151. Sygn. Dział III g - T. 4
Liber Mortuorum Brzesko - Słotwina T. 1, 1790 - 1831, s. 82 - 86. Sygn. Dział III g, h - T. 1 Liber Mortuorum Brzezowiec T. 1, 1826 - 1883, s. 10. Sygn. Dział III i - T. 1
Liber Mortuorum Brzesko T. 2, 1826 - 1836, s. 48 - 65. Sygn. Dział III g - T.24
Księga zapowiedzi przedślubnych T. 1, 1883 - 1909, s. 1. Sygn. Dział III j - T. 1
Protokół przedślubny, Kaliksta Sapały i Rozalii Więckowskiej z dnia 12 II 1900 Brzesko, s. nlb.
Liber Copulatorum Słotwina T, 1. 1826 - 1875, s. 24. Sygn. Dział III e - T. 1. (Związek małżeński Michała Wyczesany z Anną Szydłowską z dnia 14 II 1858, Brzesko)
Protokół przedślubny Daniela Andrynowicza i Józefy Beszeditr dnia 27 II 1900, Brzesko, w;
Akta małżeńskie - Protokoły 1900 - 1903, T. 8. s. nlb. Dział III e/T.8
Księga zapowiedzi przedślubnych, T. 0, 1872 - 1883, s. 1. Sygn. Dział III j - T. 0
Literatura pomocnicza:
H. E. Wyczawski, Przygotowanie do studiów w archiwach kościelnych. Kalwaria Zebrzydowska 989, s. 278

Wednesday the 20th - Custom text here - Powered by Joomla! | Designed by Hostgator Reviews